အနာဂတ္ကို ေဟာကိန္းထုတ္ႏုိင္တဲ့ ဂိမ္းသီအိုရီ ေဆာ့ဖ္၀ဲ

နယူးေယာက္တကၠသုိလ္က ဆရာတစ္ဦးျဖစ္တဲ့ ဗ်ဴႏုိဒီမက္စကြဳိင္း တား - Bueno de Mesquita ဟာ တိက်တဲ့ ႏုိင္ငံေရးခန္႔မွန္းခ်က္ေတြ ကို ထုတ္ေပးႏုိင္ခဲ့တဲ့ အတြက္ ထင္ ရွားေက်ာ္ၾကားလာခဲ့ပါတယ္။ ၂ဝ၁ဝ ခုႏွစ္၊ ေမလတုန္းက အီဂ်စ္သမၼတ မူဘာရက္ဟာ ရာထူးက တစ္ႏွစ္ အတြင္းထြက္ေပးရမယ္လုိ႔ ခန္႔မွန္းခဲ့ ပါတယ္။ ကုိးလအၾကာမွ မူဘာရက္ ဟာ လူထုအုံၾ<ြကမႈေၾကာင့္ ကုိင္႐ုိၿမဳိ႕ က ထြက္ေျပးခဲ့ရပါတယ္။ ၂ဝဝ၈ ခုႏွစ္၊ ေဖေဖာ္ဝါရီလမွာလဲ ပါကစၥ တန္သမၼတ ပါးဗက္မူရွာရက္ဖ္ဟာ လာမယ့္ ေႏြရာသီမတုိင္မီ ရာထူးက အနားယူရမယ္လုိ႔ ခန္႔မွန္းခဲ့ပါတယ္။ စက္တင္ဘာလမေရာက္မီမွာပဲ မူရွာ ရက္ဖ္ဟာ ရာထူးက ဆင္းေပးခဲ့ရ ပါတယ္။ အီရန္မွာ ဘာသာေရး ေခါင္းေဆာင္ အယာတုိလာ ခုိမာနီ မကြယ္လြန္မီ ငါးႏွစ္ခန္႔ကပဲ သူ ကြယ္လြန္ရင္ ဆက္ခံမယ့္ ေခါင္း ေဆာင္ကုိ ခန္႔မွန္းခဲ့ပါတယ္။ အဲဒီ အခ်ိန္ေလာက္ကစၿပီး မက္စကြဳိင္း တား ဟာ အေမရိကန္ အစုိးရ ႏုိင္ငံ ျခားေရးဌာန၊ ပင္တဂြန္ စစ္ဌာန ခ်ဳပ္ ေထာက္လွမ္းေရး ေအဂ်င္စီေတြ အျပင္ အခ်ဳိ႕ ႏုိင္ငံျခား အစုိးရေတြ အတြက္ပါ ႏုိင္ငံေရး ခန္႔မွန္းခ်က္ ေပါင္း ရာနဲ႔ခ်ီၿပီး ထုတ္ျပန္ေပးခဲ့ရ တယ္လုိ႔ သိရပါတယ္။ သူ႔ေအာင္ျမင္ မႈရဲ႕ လွ်ဳိ႕ဝွက္ခ်က္ဟာ ဘာလဲဆုိတာ ေမးခြန္းထုတ္စရာ ျဖစ္လာပါတယ္။ သူက ''ကြၽန္ေတာ္ဟာ အၾကား အျမင္ ရေနသူတစ္ဦးမဟုတ္ပါဘူး။ ကြၽန္ေတာ့္မွာရွိတဲ့ ဂိမ္းသီအုိရီ ေဆာ့ဖ္ ဝဲ- Game Theory Software က ခန္႔ မွန္းေပးတာပါ''လုိ႔ ေျပာပါတယ္။ ဗ်ဴႏုိဒီမက္စကြဳိင္းတားရဲ႕ ဂိမ္း သီအုိရီေဆာ့ဖ္ဝဲဟာ ကြန္ပ်ဴတာမုိ ဒယ္ -Computer Model တစ္ခုျဖစ္ ပါတယ္။ အရင္က ဂိမ္းသီအုိရီဆုိတာ သခ်ၤာပညာရဲ႕ အစိတ္အပုိင္းတစ္ခု ျဖစ္ခဲ့ၿပီး အဓိကအားျဖင့္ ေဘာဂေဗဒ ပညာရွင္ေတြက စီးပြားေရးနဲ႔ ပတ္ သက္တဲ့ခန္႔မွန္းခ်က္ေတြမွာ အသုံးျပဳခဲ့ ပါတယ္။ အထူးသျဖင့္ ဒီသီအိုရီကို အသံုးခ်သိပၸံ ပညာရပ္တစ္ခုအျဖစ္ ပံု ေဖာ္ေပးခဲ့သူကေတာ့ ဟန္ေဂရီႏြယ္ ဖြား အေမရိကန္သခ်ၤာပညာရွင္-John Von Neumann (၁၉ဝ၃-၁၉၅၇) ပဲ ျဖစ္ပါတယ္။ ဗ်ဴႏုိဒီမက္စကြဳိင္းတား ရဲ႕ ႏုိင္ငံေရး ဂိမ္းသီအုိရီေဆာ့ဖ္ဝဲမွာ ေတာ့ ခန္႔မွန္းေပးရတဲ့ ေခါင္းေဆာင္ ေတြ၊ ပေလရာေတြ၊ ညႇိႏႈိင္းေဆြးေႏြး သူေတြ၊ လုပ္ငန္းရွင္ႀကီးေတြ၊ ႏုိင္ငံေရး ပါတီေတြနဲ႔ အဖြဲ႕အစည္းေတြရဲ႕ ရည္ မွန္းခ်က္ေတြ၊ ေစ့ေဆာ္မႈေတြ၊ ထားရွိ တဲ့ တန္ဖုိးပုံစံေတြနဲ႔ တည္ေဆာက္ ထားပါတယ္။ အဲဒီကြန္ပ်ဴတာ မုိဒယ္ ေတြက ခန္႔မွန္းေပးရတဲ့ ပေလရာ ေတြရဲ႕ ဦးတည္ရာလမ္းေၾကာင္း၊ သူ တုိ႔ေဆာင္ရြက္သင့္တဲ့ လုပ္ငန္းလမ္း ၫႊန္ခ်က္၊ ရင္ဆုိင္ရမယ့္ တျခား ပုဂၢဳိလ္ေတြအေပၚ လႊမ္းမုိးေအာင္ ေဆာင္ရြက္ရမယ့္ အစီအစဥ္ေတြကို ခန္႔မွန္းေပးပါတယ္။ ဥပမာ အီဂ်စ္ သမၼတ မူဘာရက္ရဲ႕ ၾသဇာအာဏာ က်ဆင္းမႈဟာ အေမရိကန္ႏုိင္ငံက အကူအညီေငြေတြျဖတ္ေတာက္လုိက္ တဲ့အတြက္ သူ႔ရဲ႕စစ္တပ္နဲ႔ လုံၿခဳံေရး အဖြဲ႕အစည္းေတြကို မထိန္းသိမ္းႏုိင္ ခဲ့လုိ႔ျဖစ္တယ္ဆုိတဲ့ အခ်က္ကုိေတြ႕ရွိ ခဲ့ပါတယ္။ ဗ်ဴႏုိဒီမက္စကြဳိင္းရဲ႕ Mesquita & Roundell ကုမၸဏီဟာ ဥပေဒ အဖြဲ႕ အစည္းေတြ၊ ကုမၸဏီေတြနဲ႔ အစုိးရ အဖြဲ႕ေတြအတြက္ အႀကံေပးရတဲ့ ကုမၸဏီေတြထဲက တစ္ခုပဲျဖစ္ပါ တယ္။ ႏုိင္ငံေရးကိစၥေတြအတြက္ ပါ ဝင္ပတ္သက္ေနၾကတဲ့ ပေလရာေတြ ရဲ႕သတင္းအခ်က္အလက္ေတြကို ေဆာ့ဖ္ဝဲထဲ ထည့္သြင္းရာမွာ အလြန္ ခက္ခဲ ႐ႈပ္ေထြးတတ္ပါတယ္။ ဒတ္ခ်္လုပ္ငန္းတစ္ခုျဖစ္တဲ့ Reinier Van Oosten of Decide ဟာ ဥေရာပ သမဂၢႏုိင္ငံေတြမွာ ႏုိင္ငံေရး ညႇိႏႈိင္း ေဆြးေႏြးမႈနဲ႔ မဲဆြယ္စည္း႐ုံးမႈေတြ အတြက္ ခန္႔မွန္းအႀကံဥာဏ္ေပးရတဲ့ လုပ္ငန္းတစ္ခုျဖစ္ပါတယ္။ အဲဒီ လုပ္ ငန္းရဲ႕ အေတြ႕အႀကဳံအရ မုန္းတီး မႈအေျခခံတဲ့ လႈပ္ရွားမႈေတြအတြက္ ခန္႔မွန္းရတာခက္ခဲတတ္ၿပီး ေငြေၾကး ရရွိမႈအတြက္ လႈံ႔ေဆာ္လႈပ္ရွားတဲ့ ကိစၥေတြမွာေတာ့ လြယ္ကူတတ္ တယ္လုိ႔ သိရပါတယ္။ ဒါေၾကာင့္ ႏုိင္ငံေရးထက္ စီးပြားေရးလုပ္ငန္း ေတြမွာ ဂိမ္းသီအုိရီေဆာ့ဖ္ဝဲဟာ ပိုမုိ အသုံးဝင္တယ္လုိ႔ ဆုိႏုိ္င္ပါတယ္။ ၂ဝဝ၅ ခုႏွစ္အတြက္ ဂိမ္းသီအုိ ရီနဲ႔ပတ္သက္ၿပီး ေဘာဂေဗဒပညာ ရပ္မွာ ႏုိဘယ္ဆုရရွိခဲ့တဲ့ ေဂ်႐ုဆလင္ ဟီဘ႐ူးတကၠသုိလ္မွ Rebert Aumann က ေလလံဆြဲတဲ့ ေနရာမွာ ေတာ့ ဂိမ္းသီအုိရီဟာ အထူးေအာင္ ျမင္မႈရႏုိင္တယ္လုိ႔ ေထာက္ျပခဲ့ပါ တယ္။ ဒါေၾကာင့္ ယခုအခါ အႀကံ ေပး ကုမၸဏီအမ်ားအျပားဟာ ကုန္က်စရိတ္ နည္းနည္းနဲ႔ ေလလံ ေအာင္ျမင္စြာ ဆြဲႏုိင္ေအာင္ ေဆာင္ ရြက္ေပးလာေနၾကပါတယ္။ ဥပမာ ၂ဝဝ၆ ခုႏွစ္မွာ အေမရိကန္ ျပည္ ေထာင္စုဆက္သြယ္ေရး ေကာ္မရွင္ က ေရဒီယုိ စပက္ထရမ္လုိင္း လုိင္ စင္- Radio Spectrum Licence အတြက္ အြန္လုိင္းကေလလံတင္ခဲ့ ရာမွာ ဂိမ္းသီအုိရီေဆာ့ဖ္ဝဲအသုံးျပဳတဲ့ စတန္းဖုိ႔ဒ္ တကၠသုိလ္ မွ ပါေမာကၡ တစ္ဦးျဖစ္သူ Paul Milgrom ရဲ႕ အႀကံေပးမႈေၾကာင့္ Time Warner နဲ႔ Comcast ကုမၸဏီႀကီးႏွစ္ခုဟာ ကုန္က်စရိတ္ အေမရိကန္ေဒၚလာ ၁.၂ ဘီလီယံ သက္သာၿပီး ေလလံ ကုိ ေအာင္ျမင္စြာ ဆြဲႏုိင္ခဲ့တယ္လုိ႔ သိရပါတယ္။ ဒတ္ခ်္အႀကံေပးကုမၸဏီ တစ္ခု ျဖစ္တဲ့ Decide ဟာ မိမိရဲ႕ ဂိမ္းသီ အုိရီေဆာ့ဖ္ဝဲကို အသုံးျပဳၿပီး ျပႆနာ တစ္ရပ္ကုိ ေျဖရွင္းေပးရရင္ ဝန္ ေဆာင္ခ ယူ႐ုိေငြ ၂ဝဝဝဝ ကေန ၇ဝဝဝဝ (အေမရိကန္ေဒၚလာ ၂၈ဝဝဝ ကေန ၁ဝဝဝဝဝ) အထိ ယူပါတယ္။ ဂိမ္းသီအုိရီ ေဆာ့ဖ္ဝဲ အေနနဲ႔ ျပႆနာေတြကုိ အလ်င္အ ျမန္ေျဖရွင္းေပးေပမယ့္ အဲဒီလုိ ေျဖ ရွင္းႏုိင္ေအာင္ သတင္းအခ်က္ အလက္ေတြ အမ်ားအျပား ရွာေဖြစု ေဆာင္းရပါတယ္။ လစာေကာင္း ေကာင္းေပးရတဲ့ ကြၽမ္းက်င္တဲ့ ဝန္ ထမ္းေတြေလ့က်င့္ၿပီး ခန္႔ထားရပါ တယ္။ Decide ရဲ႕ ေဖာက္သည္ ေတြကေတာ့ နယ္သာလန္အစုိးရ အဖြဲ႕အစည္းေတြ၊ ဒတ္ခ်္ ဘဏ္ႀကီး တစ္ခု၊ ကြန္ပ်ဴတာ ကုမၸဏီႀကီးေတြ ျဖစ္တဲ့ IBM နဲ႔ ABN AMRO တုိ႔ ျဖစ္ၾကတယ္လုိ႔ သိရပါတယ္။ ၂ဝဝ၇ ခုႏွစ္မွာ အေမရိကန္ စစ္ဌာနခ်ဳပ္ဟာ ဗ်ဴႏုိဒီမက္ကြဳိင္း တား ကုိ အကယ္၍ အေမရိကန္ ေလယာဥ္တင္သေဘၤာႀကီး တစ္စီး ဟာ ေျမာက္ကုိရီးယားေရပုိင္နက္ အနီး ခ်ဥ္းကပ္ခဲ့ရင္ ျဖစ္ေပၚလာႏုိင္ တဲ့ အက်ဳိးဆက္ေတြကို ဂိမ္းသီအုိ ရီေဆာ့ဖ္ဝဲနဲ႔ ခန္႔မွန္းေပးဖုိ႔ လွ်ဳိ႕ဝွက္ သတင္းအခ်က္အလက္ေတြ ေပးၿပီး ခုိင္းခဲ့ဖူးပါတယ္။ ဒါ့အျပင္ ပါကစၥ တန္ႏုိင္ငံအတ္ဘူတာဘတ္ၿမဳိ႕မွာ ပုန္းေအာင္းေနတဲ့ အုိစမာဘင္လာဒင္ ကုိရွာေဖြရာမွာလဲ ဂိမ္းသီအုိရီေဆာ့ဖ္ဝဲ ဟာ အဓိက အခန္းက႑က ပါဝင္ ခဲ့တယ္လုိ႔ဆုိပါတယ္။ ဘာစီလုိနာတကၠသုိလ္၊ စီးပြား ေရး တကၠသုိလ္မွ ပါေမာကၡ Dr. Ponsati က အစၥေရးနဲ႔ ပါလစၥတုိင္း ျပႆနာ ညႇိႏႈိင္းေဆြးေႏြးပြဲေတြလုိ တစ္ဘက္နဲ႔ တစ္ဘက္ လိပ္ခဲတည္း လည္းျဖစ္ေနတဲ့ ညႇိႏႈိင္းပြဲမ်ဳိးေတြမွာ ျဖန္ေျဖသူေတြထက္ ဂိမ္းသီအုိရီ ေဆာ့ဖ္ဝဲကို အသုံးျပဳၿပီး ႏွစ္ဘက္ သေဘာတူညီႏုိင္တဲ့ အခ်က္ေတြကို ရွာေဖြေဖာ္ထုတ္ႏုိင္တယ္လုိ႔ ေထာက္ ျပခဲ့ပါတယ္။ ယခုအခါ လင္မယား သေဘာထားခ်င္း မကုိက္ညီဘဲ ကြာ ရွင္းလုိမႈလုိ ျပႆနာေတြ ေျဖရွင္းေပး ႏုိင္တဲ့ ဂိမ္းသီအုိရီေဆာ့ဖ္ဝဲမ်ဳိးေတြ ေပၚေပါက္လာေနပါတယ္။ ကယ္လီ ဖုိးနီးယားတကၠသုိလ္က ဂိမ္းသီအုိရီ ဝါဒီတစ္ဦးျဖစ္တဲ့ Barry O' Neill က အိမ္ေထာင္ေရးနဲ႔ ပတ္သက္တဲ့ သတင္းအခ်က္အလက္ေတြကို လင္ မယားႏွစ္ဦးစလုံးဆီက ေမးျမန္းၿပီး သူတုိ႔ရဲ႕ ျပႆနာကုိ ညႇိႏႈိင္းေျဖရွင္း ေပးႏုိင္ေၾကာင္း ျပသခဲ့ပါတယ္။ ေလာေလာဆယ္ စစ္ျဖစ္ေနၾက တဲ့ ႏုိင္ငံေတြမွာ ဂိမ္းသီအုိရီေဆာ့ဖ္ဝဲ အသုံးျပဳၿပီး စစ္ရပ္စဲေအာင္ညႇိႏႈိင္း ေဆြးေႏြးႏုိင္ေသးတာ မရွိေသးေပမယ့္ တစ္ေန႔က်ရင္ စစ္ခံတြင္းဝနားေရာက္ ေနတဲ့ ႏုိင္ငံေတြအေနနဲ႔ ဒီလုိစစ္ျဖစ္ ရင္ တစ္ဘက္နဲ႔တစ္ဘက္ သတ္ျဖတ္ ၾကလုိ႔ ေသရမယ့္ လူ႔အသက္ေတြ၊ ပ်က္စီးဆုံး႐ႈံးရမယ့္ ဓနဥစၥာ ပစၥည္း ေတြကုိ ခန္႔မွန္းတြက္ခ်က္လာႏုိင္တဲ့ အျပင္ ႏွစ္ဘက္ညႇိႏႈိင္း ေျဖရွင္းလုိ႔ရ မယ့္အခ်က္ေတြလဲ ေတြ႕ရွိလာႏုိင္စရာ ရွိေၾကာင္းပါခင္ဗ်ား။